Tetiklashtiruvchi ichimlikning vatani
Avval xabar berganimizdek, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Navoiy bo‘limi raisi Abdurazak Mirzayev boshchiligidagi bir guruh olimlar amaliy tashrif bilan Xitoyda bo‘lib turibdi. Ushbu mamlakat nafaqat O‘zbekistonda, balki butun dunyoda juda seviladigan, insoniyat tarixidagi eng keng tarqalgan tetiklashtiruvchi ichimliklardan birining vatanidir.
Siz to‘g‘ri payqadingiz, gap choy haqida ketmoqda. Tashrifning ikkinchi kuni, 5-iyulda, guruh mashhur choy o‘lkasi — Anhua tumaniga tashrif buyurdi.
Bu yerda taniqli tog‘li choy hududi joylashgan. Anhua o‘zining plantatsiyalari bilan mashhur bo‘lib, dastlabki manzil Tan si bo‘ldi. Navoiyalik olimlar xushmanzara tog‘ so‘qmoqlari bo‘ylab ko‘tarilib, choy yetishtirishning nozik jihatlarini o‘rgandilar.
E’tiborlisi, Anhua “xey cha” to‘q rangli (qora) choyining vatani hisoblanadi. Shu bilan birga, Xitoy tarixida bu yerdagi choy rasman ikkita eng oliy maqomga — “Imperator o‘lpon choyi” va “Davlat choyi” unvonlariga ega bo‘lgan. Imperator yilnomalarida Anhuaning ilk bor rasman tilga olinishi melodiy 856-yilga borib taqaladi. Tarixiy qaydlarda ushbu choy “Ssyutszyan Baopyan” nomi bilan uchraydi. O‘ziga xos mayin ta’mi tufayli, bu yerdagi to‘q rangli choy imperator saroyi uchun har yili topshirilishi majburiy bo‘lgan o‘lponlar reyestriga kiritilgan. 1595-yilda esa imperator Vanli rasmiy farmon chiqarib, unga ko‘ra Anhua xey chasiga “Rasmiy davlat choyi” maqomi berilgan.
Delegatsiya, shuningdek, Xitoyning eng ko‘hna va nufuzli davlat choy brendlaridan biri bo‘lgan “Chjuncha” choy fabrikasida ham bo‘ldi. U Xitoyning eng yirik davlat oziq-ovqat korporatsiyasi — COFCO tarkibiga kiradi. Brend 1949-yilda “China National Native Produce” markasi ostida tashkil etilgan bo‘lib, tarixan mamlakatning puer, xey cha va choyning boshqa turlarini ishlab chiqaruvchi asosiy zavodlarini birlashtirgan.
Ma’lum bo‘lishicha, “Chjuncha” XX asrning birinchi yarmida tashkil etilgan ilk Anhua choy zavodi quvvatlaridan faol foydalanib kelmoqda. Ushbu maydonda noyob tarixiy ustaxonalar va yog‘och omborxonalar saqlanib qolgan bo‘lib, u yerda hanuzgacha xomashyo tayyorlashning qadimiy an’analariga amal qilinadi va barcha ishlar qo‘lda bajariladi. Ushbu tarixiy omborlarda, o‘ziga xos mikroflora tufayli, mashhur “fu juan cha” choy g‘ishtlari yetiltiriladi. Ularda tabiiy ravishda “oltin gullar” deb ataladigan foydali mikroskopik qo‘ziqorin (Eurotium cristatum) rivojlanadi. U choyga quritilgan mevalar tusini beruvchi mayin yog‘och-qo‘ziqorin ta’mini baxsh etadi.
Choy yetishtirish va ishlab chiqarish texnologiyasi bilan tanishgandan so‘ng, tomonlar hamkorlik istiqbollarini muhokama qildilar. Choy uchun maxsus sharoitlar (yuqori namlik, muayyan harorat va yorug‘lik rejimi) talab etilganligi sababli, ilmiy tajriba tariqasida Navoiy bo‘limi laboratoriyasi bazasida choyni issiqxona sharoitida yetishtirib ko‘rishga qaror qilindi. Bundan tashqari, tomonlar O‘zbekistonda o‘sha afsonaviy imperator choyi sotiladigan maxsus savdo nuqtalarini tashkil etish imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqdilar.